Theo truyền thông Ấn Độ, bản ghi nhớ được Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký ngày 17/6 sau cuộc đàm phán cấp cao hiếm hoi do Pakistan chủ trì, nhằm chấm dứt ngay lập tức giao tranh và mở đường cho một thỏa thuận toàn diện hơn.

Theo thỏa thuận, Iran và Mỹ tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự. Một thỏa thuận cuối cùng sau đó sẽ xác nhận chấm dứt vĩnh viễn cuộc chiến trên tất cả các mặt trận.

Thỏa thuận cuối cùng dự kiến nhận được sự ủng hộ của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc và được hoàn tất trong tối đa 60 ngày, dù hai bên có thể nhất trí gia hạn thời hạn.

Khi được hỏi vào ngày 17/8 liệu Mỹ có muốn gia hạn thỏa thuận tạm thời hay không, ông Trump trả lời là không.

Iran cảnh báo chuyển sang thế tấn công

Khi tiến trình ngoại giao đình trệ, một quan chức cấp cao Iran tuyên bố rằng Iran sẽ chuyển sang thế trận quân sự tấn công. Quan chức này cho biết: “Iran phải sẵn sàng làm gia tăng căng thẳng tại eo biển Hormuz và khu vực rộng lớn hơn, bởi Iran sẽ sẵn sàng đưa ra quyết định và hành động trước những quyết định khó khăn”.

Quan chức này nói thêm rằng Iran sẽ tiến hành một cuộc tấn công quân sự đúng thời điểm và chính xác nhằm phá vỡ lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ nếu ngoại giao thất bại.

Iran cho rằng điểm 5 trong bản ghi nhớ tháng 6 trao cho nước này quyền quản lý eo biển Hormuz. Mỹ bác bỏ cách diễn giải này.

Tranh cãi về eo biển Hormuz cuối cùng đã khiến lệnh ngừng bắn đổ vỡ. Iran bắt đầu nổ súng vào các tàu mà nước này cho rằng đang tìm cách đi qua eo biển Hormuz theo tuyến đường chưa được phê duyệt, khiến ông Trump tuyên bố ngày 7/7 rằng thỏa thuận đã chấm dứt.

Quan chức Iran cho biết Mỹ sẽ phải thực hiện đầy đủ các điều khoản của bản ghi nhớ trong vài tuần tới trước khi Iran cân nhắc nối lại đàm phán.

Tổng thống Trump cảnh báo Oman vì đàm phán về eo biển Hormuz

Iran cũng đang đàm phán riêng với Oman về các cơ chế quản lý hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz và cho biết hai bên đang gần đạt được thỏa thuận.

Các cuộc đàm phán đã vấp phải phản ứng gay gắt từ ông Trump. Ông nói: “Nếu Oman cản trở, chúng tôi sẽ ném bom họ”.

Các quan chức Oman và Iran đã thảo luận trong nhiều tuần về hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Bộ Ngoại giao Iran ngày 17/8 cho biết hai bên đang hướng tới một tuyên bố chung.

Các cuộc thảo luận tiếp tục diễn ra song song với những nỗ lực riêng của Mỹ nhằm đàm phán với Tehran về eo biển Hormuz và cuộc xung đột rộng lớn hơn.

Tổng thống Trump bác bỏ gia hạn, yêu cầu Iran đầu hàng

Ông Trump nhiều lần tuyên bố Mỹ trên thực tế kiểm soát eo biển Hormuz, bất chấp việc hoạt động hàng hải qua tuyến đường này đang bị hạn chế nghiêm trọng.

Ông cũng cho biết Mỹ không tìm cách gia hạn MoU và kêu gọi Tehran giương cờ trắng đầu hàng.

Ông Trump nói chính quyền Mỹ cũng đang liên lạc với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), mặc dù IRGC bác bỏ tuyên bố này.

Trong khi đó, các quan chức Iran cho thấy nước này có thể áp dụng cách tiếp cận cứng rắn hơn sau khi bản ghi nhớ hết hiệu lực.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei nói những hành vi của Mỹ đã khiến thời hạn 60 ngày để giải quyết các vấn đề hoàn toàn không còn ý nghĩa. Ông cũng cho biết các lực lượng Iran đã sẵn sàng đáp trả nếu bị tấn công.

Các kênh liên lạc hậu trường mở ra cơ hội ngoại giao

Bất chấp tiến trình ngoại giao chính thức đổ vỡ, các nguồn tin cho biết Mỹ đã tiến hành các cuộc tiếp xúc qua kênh hậu trường với IRGC, lực lượng ngày càng có ảnh hưởng trong cuộc chiến và kiểm soát phần lớn lực lượng vũ trang cũng như nền kinh tế Iran.

Truyền thông Mỹ dẫn hai nguồn tin am hiểu trực tiếp vấn đề cho biết cựu Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ Tulsi Gabbard đã trao đổi với một lãnh đạo người Kurd ở Iraq có quan hệ mật thiết với IRGC. Thông qua bên trung gian này, Mỹ đã chuyển thông điệp tới Tư lệnh IRGC, Tướng Ahmad Vahidi.

Sau đó, truyền thông Mỹ đưa tin ông Trump xác nhận cuộc tiếp xúc trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại. Chính quyền Tổng thống Trump từng đặt câu hỏi liệu các nhà đàm phán Iran tại bàn đàm phán có đại diện cho IRGC hay không. Ông Vahidi đáp lại rằng ông thống nhất quan điểm với các nhà đàm phán Iran.

Đặc phái viên Jared Kushner cũng cho biết các cuộc tiếp xúc của Mỹ với nhiều bộ phận khác nhau trong chính phủ Iran đã được mở rộng.

Tuy nhiên, IRGC ngày 17/8 bác bỏ tuyên bố của ông Trump rằng Mỹ đang tiến hành các cuộc đàm phán qua kênh hậu trường với lực lượng quân sự Iran.

Chiến tranh gây sức ép kinh tế lên Iran và Mỹ

Iran bước vào cuộc xung đột trong bối cảnh lạm phát cao, đồng tiền suy yếu, thiếu năng lượng, các lệnh trừng phạt và những điểm yếu mang tính cơ cấu nghiêm trọng. Chiến tranh càng làm gia tăng những sức ép này do cơ sở hạ tầng bị hư hại, thương mại gián đoạn, sản lượng sụt giảm và chi phí tái thiết tăng cao.

Ba quan chức Iran nói rằng giới lãnh đạo vẫn lo ngại các biện pháp trừng phạt kinh tế bổ sung có thể làm tình hình khó khăn hơn, châm ngòi bất ổn trở lại.

Hàng nghìn người đã thiệt mạng trong cuộc xung đột, chủ yếu tại Iran và Liban. Iran cũng đã tấn công các căn cứ quân sự và cơ sở hạ tầng của Mỹ tại Oman, Jordan, Kuwait, Israel, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Saudi Arabia.

Ông Trump cảnh báo người Mỹ tại một cuộc vận động ngày 14/8 rằng họ cần chuẩn bị cho trường hợp giá nhiên liệu tiếp tục ở mức cao do chiến tranh.

Giá dầu Brent từng lên tới 126 USD/thùng trong thời gian xung đột, cao hơn khoảng 75% so với mức trước chiến tranh. Giá dầu Brent chốt phiên ngày 17/8 tăng hơn 2 USD lên 90,87 USD/thùng.

Tại Mỹ, giá xăng đã tăng lên trên 4 USD/gallon, so với mức dưới 3 USD trước chiến tranh.

Eo biển Hormuz tiếp tục là tâm điểm bế tắc

Eo biển Hormuz tiếp tục là tâm điểm tranh chấp giữa Washington và Tehran. Trước chiến tranh, tuyến đường thủy hẹp này vận chuyển 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) trên toàn cầu.

Việc Iran nhất quyết đòi có vai trò trong quản lý eo biển Hormuz đã trở thành trở ngại lớn đối với thỏa thuận hòa bình lâu dài, trong khi Washington tiếp tục bác bỏ cách diễn giải của Tehran về bản ghi nhớ tháng 6.

Bế tắc Mỹ - Iran hiện đứng trước một phép thử quan trọng khi cả hai bên cân nhắc gia tăng sức ép quân sự và kinh tế, đồng thời vẫn để ngỏ khả năng trở lại bàn đàm phán.