Quy hoạch là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm bảo tồn bền vững di tích, bảo vệ hệ thống mạch nước ngầm, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng, góp phần tạo sinh kế và nâng cao đời sống người dân địa phương.

Phạm vi lập quy hoạch có diện tích 427,8ha, trong đó khu vực bảo vệ di tích rộng 10,42ha và vùng đệm bảo vệ các yếu tố tự nhiên, mạch nước ngầm kết hợp phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch cộng đồng có diện tích 417,38ha.

Đồ án quy hoạch hướng đến mục tiêu bảo quản, gìn giữ bền vững hệ thống công trình khai thác nước cổ trước những tác động của tự nhiên và con người; kết nối các công trình trong hệ thống giếng cổ để xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa - lịch sử của xã Cồn Tiên và tỉnh Quảng Trị, trọng tâm là phát triển du lịch cộng đồng, đa dạng hóa sản phẩm du lịch, tạo nguồn lực tái đầu tư cho công tác bảo tồn và nâng cao đời sống người dân trong vùng di sản. Quy hoạch xác định rõ các khu vực bảo tồn di tích, vùng phát huy giá trị di tích, khu dân cư, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và định hướng triển khai các dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa.

Khu vực di tích được phân thành vùng bảo tồn nghiêm ngặt và vùng đệm bảo vệ mạch nước ngầm kết hợp phát triển du lịch cộng đồng. Đồ án định hướng hình thành các khu quản lý - đón tiếp, khu dịch vụ du lịch văn hóa, khu nghỉ dưỡng, lưu trú; xây dựng các tuyến tham quan kết nối các cụm giếng cổ với cảnh quan đồng ruộng, rừng và làng quê truyền thống. Các sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái nông nghiệp được phát triển gắn với các tuyến du lịch trong tỉnh và khu vực.

Đáng chú ý, quy hoạch xác định phương án bảo quản, tu bổ và phục hồi đối với từng nhóm di tích. Trong đó, 10 giếng được bảo quản nhằm giữ gìn tối đa các yếu tố gốc; 6 giếng được tu bổ các hạng mục xuống cấp; 3 di tích gồm Miếu thờ Nguyễn Hoàng - Chùa Long Phước, Giếng Nậy và Giếng Dưới được phục hồi trên cơ sở hồ sơ khoa học và tư liệu lịch sử. Đồng thời, 4 giếng gồm Giếng Lội, Giếng Phường, Giếng Họong và Giếng Một Máng được đề xuất bổ sung vào hệ thống di tích quốc gia.

Một nội dung đáng chú ý của quy hoạch là bảo vệ nghiêm ngặt hệ thống địa tầng, mạch nước ngầm - yếu tố cốt lõi tạo nên giá trị của di tích; nghiêm cấm các hoạt động san gạt chân đồi, khoan giếng, khai thác đá và các hoạt động làm thay đổi địa hình, ảnh hưởng đến kết cấu địa tầng, lưu lượng và hướng dòng chảy của các giếng cổ. Cùng với đó là việc ưu tiên bảo vệ cảnh quan rừng, đồng ruộng, nguồn nước mặt và bổ sung cây xanh nhằm duy trì hệ sinh thái tự nhiên gắn với di tích.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị Hoàng Xuân Tân thông tin, việc phê duyệt quy hoạch là cơ sở quan trọng để tỉnh triển khai đồng bộ công tác bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích theo đúng quy định của pháp luật về di sản văn hóa; tạo điều kiện thu hút các nguồn lực đầu tư, khai thác hiệu quả giá trị di sản gắn với phát triển du lịch bền vững, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao đời sống người dân địa phương.

Hệ thống khai thác và xử lý nước (14 giếng cổ) tại xã Cồn Tiên, trước đây thuộc xã Gio An, huyện Gio Linh, được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng Di tích quốc gia năm 2001. Đây là công trình thủy lợi cổ độc đáo, thể hiện trình độ kỹ thuật khai thác, dẫn và phân phối nước của cư dân xưa, đến nay vẫn phát huy hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Việc bảo tồn, duy tu và phát huy giá trị hệ thống giếng cổ không chỉ góp phần gìn giữ di sản văn hóa quý hiếm của Quảng Trị mà còn bảo tồn tri thức bản địa, tạo nền tảng phát triển du lịch cộng đồng và phát triển bền vững.