Theo truyền thông châu Âu ngày 9/9, Cơ quan Đối ngoại châu Âu (EEAS) vừa qua đã hủy kế hoạch thành lập một nhóm chuyên gia cấp cao về quốc phòng, chỉ vài ngày sau khi sáng kiến được bà Kaja Kallas công bố.

Nhóm này dự kiến quy tụ các cựu quan chức chính trị và quân sự để xác định những lĩnh vực châu Âu còn thiếu đầu tư, từ đó đề xuất giải pháp nâng cao năng lực phòng thủ của EU. Bà Kallas cho rằng việc tập hợp những chuyên gia hàng đầu có thể giúp khối tìm ra các hướng tiếp cận mới trong lĩnh vực an ninh và quốc phòng.

Tuy nhiên, một quan chức EU cho biết sáng kiến không nhận được sự ủng hộ cần thiết từ các nước thành viên. Một số chính phủ cho rằng đây không phải hướng đi phù hợp vào thời điểm hiện tại, buộc EEAS phải hủy kế hoạch vào phút chót.

Sự việc cho thấy bà Kallas tiếp tục gặp khó khăn trong việc thúc đẩy các sáng kiến đối ngoại và quốc phòng mà chưa bảo đảm được đồng thuận chính trị. Đáng chú ý, sự ủng hộ của các nước thành viên, đặc biệt là những quốc gia nhỏ, được xem là yếu tố quan trọng nhất giúp duy trì vai trò của EEAS trong cơ cấu EU.

Bất đồng về cách lựa chọn chuyên gia

Italy là một trong những nước phản đối mạnh nhất sau khi danh sách dự kiến có tên bà Roberta Pinotti, cựu bộ trưởng Quốc phòng dưới các chính phủ trung tả của Matteo Renzi và Paolo Gentiloni. Bà Pinotti được coi là đối thủ chính trị của Bộ trưởng Quốc phòng Italy đương nhiệm Guido Crosetto.

Pháp và một số nước khác cũng phản đối vì sáng kiến chưa được thảo luận ở cấp bộ trưởng và khiến nhiều chính phủ bất ngờ. Các nước có đại diện trong nhóm không hài lòng với một số nhân sự được lựa chọn, trong khi những quốc gia vắng mặt lại phản ứng vì không có tiếng nói.

Theo lập luận của EEAS, đây chỉ là một cơ chế tư vấn nên không nhất thiết phải có đại diện của tất cả các nước thành viên. Việc lựa chọn các cựu quan chức chính trị và quân sự cũng được cho là phù hợp với tính chất chuyên môn của nhóm.

Dù vậy, nhiều quan chức EU đánh giá cách triển khai sáng kiến thiếu tính toán và không được chuẩn bị tốt. Một nhà ngoại giao cho rằng mục tiêu thúc đẩy khả năng phòng thủ của châu Âu là cần thiết, nhưng cách EEAS tiến hành đã gây phản ứng không đáng có.

Cơ quan ngoại giao EU muốn đẩy nhanh nỗ lực khắc phục những điểm yếu về năng lực quốc phòng và xây dựng định hướng rõ ràng trước Hội nghị An ninh Munich vào tháng 2/2027. Vấn đề càng trở nên cấp bách khi chính quyền Mỹ dự kiến hoàn tất việc rà soát lực lượng đóng tại châu Âu vào cuối năm.

Tuy nhiên, sự việc cũng làm nổi bật mâu thuẫn mà EEAS đang đối mặt. Cơ quan này thường bị chỉ trích hoạt động thiếu hiệu quả, nhưng những sáng kiến nhằm đẩy nhanh tiến độ lại có nguy cơ bị ngăn cản nếu không tham vấn đầy đủ từng chính phủ.

Một nhà ngoại giao nhận định bà Kallas, dù từng giữ chức thủ tướng Estonia, đã đánh giá thấp mức độ mà các nước thành viên muốn được tham vấn trong những vấn đề đối ngoại. Nhiều chính phủ đặc biệt nhạy cảm với quy trình ra quyết định, ngay cả khi sáng kiến chỉ mang tính tư vấn.

Vai trò của EEAS bị thách thức

Thất bại mới nhất diễn ra trong bối cảnh vị trí của bà Kallas và EEAS ngày càng chịu sức ép từ Brussels cũng như các nước thành viên lớn.

Bà Kallas nhiều lần bất đồng với Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen về cơ quan nào có quyền định hướng chính sách đối ngoại của EU. Bà von der Leyen theo đuổi mô hình một Ủy ban châu Âu có vai trò địa chính trị lớn hơn, trong đó quan hệ với Israel đã trở thành một trong những vấn đề gây tranh cãi giữa hai bên.

Pháp và Đức gần đây còn đề xuất đặt EEAS dưới sự quản lý của Ủy ban châu Âu, dù có thể mở rộng phạm vi quyền hạn cho cơ quan này. Sau cuộc họp không chính thức của các ngoại trưởng EU tại Ireland, bà Kallas khẳng định nhiều nước vẫn ủng hộ cơ cấu hiện nay, dù thừa nhận cách vận hành cần được cải thiện.

Theo bà, nếu quyền lực về chính sách đối ngoại tập trung hoàn toàn vào Ủy ban châu Âu, các nước nhỏ sẽ mất khả năng tác động đến quyết định chung. Chức vụ của bà Kallas hiện được thiết kế để cân bằng hai phía: vừa là Phó chủ tịch Ủy ban châu Âu, vừa là Đại diện cấp cao thực hiện đường hướng do các nước thành viên đề ra.

Chính các nước nhỏ đang giúp bảo vệ mô hình này trước khả năng EEAS bị sáp nhập sâu hơn vào Ủy ban châu Âu. Tuy nhiên, kế hoạch thành lập nhóm chuyên gia quốc phòng lại khiến một số quốc gia trong nhóm này bất bình.

Một nhà ngoại giao từ nước thành viên nhỏ cho rằng các chính phủ muốn EEAS phục vụ lợi ích chung của họ, thay vì hoạt động như một cơ quan độc lập và tự đưa ra những sáng kiến chưa được thảo luận.

Đây không phải lần đầu bà Kallas thúc đẩy một kế hoạch khi chưa nhận đủ sự ủng hộ. Năm 2025, đề xuất huy động gói viện trợ quân sự trị giá 40 tỷ euro cho Ukraine của bà cũng bị các lãnh đạo EU bác bỏ.

Bên cạnh đó, bà Kallas còn vướng một loạt tranh cãi ngoại giao liên quan những phát biểu về Mỹ, Trung Quốc và Israel, cũng như quan điểm sử dụng tài sản Nga bị phong tỏa để hỗ trợ Ukraine. Trong bối cảnh các nước lớn và Ủy ban châu Âu ngày càng đặt câu hỏi về cơ cấu đối ngoại hiện nay, những bất đồng tiếp theo với các nước thành viên có thể làm suy yếu cả vị trí của bà Kallas lẫn vai trò độc lập của EEAS.