Các nền kinh tế châu Á đang đối mặt với cú sốc kép: hiện tượng siêu El Nino sắp ập đến đe dọa làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực, đúng vào thời điểm chiến sự Trung Đông đẩy chi phí năng lượng và phân bón tăng cao.
Sức ép lên nguồn cung lương thực
Nông dân bón phân trên cánh đông lúa tại Eheliyagoda, Sri Lanka. Ảnh: THX/TTXVN
Các chuyên gia phân tích nhận định rằng đợt khô hạn kéo dài có thể làm sụt giảm mạnh sản lượng cây trồng và khiến giá lương thực trở nên quá đắt đỏ đối với người tiêu dùng vốn đã chật vật vì lạm phát leo thang.
"Tác động của El Nino chỉ là một trong số nhiều cuộc khủng hoảng mà chúng ta đang phải đối mặt vào lúc này", ông Paul Teng nghiên cứu viên cấp cao khách mời thuộc Chương trình Biến đổi Khí hậu tại Đông Nam Á của Viện ISEAS-Yusof Ishak (Singapore), đánh giá.
Ông Paul Teng lưu ý rằng căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông vốn đã đẩy giá dầu toàn cầu tăng cao, đang lan rộng tác động đến các ngành vận tải và nông nghiệp của châu Á, qua đó thúc đẩy lạm phát trên toàn khu vực.
Tình trạng này càng trở nên trầm trọng hơn bởi "cú sốc phân bón" do Trung Đông vốn là khu vực xuất khẩu lớn các loại dưỡng chất cho cây trồng. Ông Paul Teng cho hay chi phí phân bón leo thang đang buộc nông dân phải cắt giảm lượng sử dụng hoặc thu hẹp diện tích canh tác trong vụ mùa này. Áp lực về chi phí đầu vào dự kiến sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến sản lượng thu hoạch trong vụ mùa tới, tạo thêm sức ép lên giá lương thực, thực phẩm.
Ông Paul Teng nhận định với China Daily (Trung Quốc) rằng thêm vào đó hiện tượng El Nino cũng trở thành yếu tố “đổ thêm dầu vào lửa”.
Hiện tượng El Nino dự kiến sẽ diễn biến mạnh hơn từ tháng này, làm gia tăng nguy cơ xảy ra các hình thái thời tiết cực đoan.
Giá dầu bắt đầu tăng vọt ngay sau khi Mỹ và Israel tiến hành tấn công Iran vào ngày 28/2. Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cho biết, cùng với sự leo thang của cuộc khủng hoảng tại Trung Đông, lạm phát cũng gia tăng trên khắp khu vực châu Á - Thái Bình Dương đang phát triển. Trong báo cáo triển vọng kinh tế mới nhất công bố vào tháng 7, ADB đánh giá lạm phát toàn phần của khu vực đã tăng từ mức 2,9% ở tháng 1 lên 4,1% vào tháng 5, do tác động từ giá năng lượng toàn cầu leo thang.
Theo ADB, kể từ tháng 3, chính phủ các quốc gia trong khu vực đã triển khai nhiều biện pháp nhằm hạn chế khả năng giá năng lượng cao bị chuyển sang giá bán cho người tiêu dùng. Các biện pháp này bao gồm trợ giá nhiên liệu, cắt giảm thuế, kiểm soát giá cả, sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược và thực hiện chính sách tiết kiệm năng lượng. Tuy nhiên, áp lực lạm phát vẫn tiếp diễn, trong đó chi phí logistics và phân bón tăng cao đã đẩy giá lương thực, thực phẩm lên mức cao. ADB dự báo lạm phát toàn khu vực sẽ chạm mức 4,3% vào cuối năm 2026, tăng so với mức 3% được ghi nhận vào năm 2025.
Hiệu ứng lan tỏa
Nông dân thu hoạch lúa mì trên cánh đồng ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN phát
Trong báo cáo mới nhất, ngân hàng đầu tư Nhật Bản Nomura nhận định rằng hiện tượng El Nino có thể dẫn đến chủ nghĩa bảo hộ thương mại trong những tháng tới. Ngân hàng này lưu ý rằng trước đây, các quốc gia như Ấn Độ, Indonesia từng áp dụng các biện pháp hạn chế hoặc thậm chí cấm xuất khẩu hoàn toàn để ngăn chặn tình trạng giá lương thực trong nước tăng vọt. Tuy nhiên, dù các biện pháp này có thể giúp kiềm chế giá cả tại thị trường nội địa, lệnh cấm xuất khẩu lại gây ra "hiệu ứng lan tỏa" khiến giá lương thực tăng cao đối với các nước nhập khẩu.
Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) trong một báo cáo công bố ngày 31/7 đánh giá El Nino đang tiếp tục mạnh lên đều đặn và dự kiến sẽ chi phối các hình thái khí hậu toàn cầu cho đến tháng 10/2026.
WMO cũng dự báo về hiện tượng Lưỡng cực Ấn Độ Dương (IOD) pha dương - hình thái khí hậu được xác định bởi sự chênh lệch nhiệt độ bề mặt nước biển, có tác động đến thời tiết khu vực. IOD có thể làm trầm trọng thêm các tác động khí hậu tại địa phương, bao gồm hạn hán, lũ lụt và nguy cơ cháy rừng.
Chuyên gia kinh tế Khor Yu Leng tại Segi Enam Advisors (Singapore), nhận định rằng sự kết hợp giữa hiện tượng El Nio và IOD ở pha dương tạo ra "kịch bản rủi ro cao" đối với ngành nông nghiệp châu Á, khiến tình trạng khô hạn tại phần lớn khu vực Đông Nam Á sẽ trở nên trầm trọng hơn.
Bà cho rằng lúa gạo là mặt hàng "dễ bùng phát biến động tức thì" vì đây là lương thực thiết yếu tại châu Á nhưng lại có khối lượng giao dịch hạn chế. Do đó, các yếu tố như thời tiết bất lợi hay lệnh kiểm soát xuất khẩu có thể châm ngòi cho những đợt tăng giá đột biến và mạnh mẽ.
Bà cũng đề cập đến ngô là yếu tố âm thầm đẩy giá các thực phẩm giàu protein tăng cao, do nhiều quốc gia châu Á phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu từ Brazil và Argentina. Theo bà Khor, nếu El Nino tác động đến mùa thu hoạch ngô ở Nam Mỹ, người chăn nuôi tại châu Á sẽ phải gánh chi phí thức ăn chăn nuôi cao hơn.