Một thế kỷ sau khi chín hạt giống đầu tiên bén rễ trên đất đỏ bazan dưới chân Trường Sơn, vùng cà phê này không chỉ hồi sinh mạnh mẽ mà còn từng bước xây dựng thương hiệu bằng chất lượng, bản sắc và khát vọng vươn ra thị trường toàn cầu.

Khi người nông dân trở thành chủ thể trong chuỗi giá trị Arabica Khe Sanh

Những chuyến xe chở đầy quả cà phê chín đỏ vẫn đều đặn rời Khe Sanh mỗi mùa thu hoạch. Từ các triền đồi dưới chân Trường Sơn, hạt Arabica theo những cung đường dài đến nhà máy chế biến, rồi vượt đại dương tới châu Âu, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc và nhiều thị trường cà phê đặc sản. Nhưng phía sau hành trình ấy không chỉ là hạt cà phê, mà còn là sự chuyển mình của hàng nghìn nông dân, từ người bán nguyên liệu thô đơn thuần trở thành chủ thể trong chuỗi giá trị Arabica Khe Sanh.

Ông Trần Thái Thiên, Phó Chủ tịch Hội Cà phê Khe Sanh cho biết, trong nhiều năm trước, nông dân chủ yếu sản xuất theo kinh nghiệm và bán quả tươi ngay sau thu hoạch, khiến giá trị hạt cà phê phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường. Nhiều hộ từng thu hái cả quả xanh, ngâm nước để tăng trọng lượng hoặc trộn tạp chất trước khi bán. Chất lượng không đồng đều khiến Arabica Khe Sanh chủ yếu xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu thô, giá trị gia tăng thấp. Khi giá xuống thấp, công sức cả năm gần như không được ghi nhận, người trồng cà phê dù trực tiếp tạo ra sản phẩm vẫn chỉ hưởng phần giá trị thấp nhất trong chuỗi.

Theo ông Thiên, bước ngoặt chỉ đến khi các hợp tác xã, doanh nghiệp và ngành nông nghiệp địa phương đẩy mạnh liên kết sản xuất. Người dân được hướng dẫn canh tác theo tiêu chuẩn cà phê đặc sản, từ thu hái khi tỷ lệ quả chín đạt trên 95%, phân loại tại vườn, sơ chế, phơi sấy đúng kỹ thuật đến ghi chép nhật ký sản xuất phục vụ truy xuất nguồn gốc. Những công đoạn trước đây ít được chú trọng nay trở thành yêu cầu bắt buộc nhằm nâng cao chất lượng và giá trị hạt cà phê.

Ông Hồ Mời ở xã Hướng Phùng cho biết, trước đây chỉ cần bán quả tươi là kết thúc vụ mùa. Nay toàn bộ quy trình đều được kiểm soát chặt chẽ, từ thu hái, sơ chế đến truy xuất nguồn gốc. Muốn bán được giá cao, người trồng buộc phải thay đổi cách làm và tuân thủ tiêu chuẩn kỹ thuật.

Theo bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh, mỗi lô cà phê đều gắn với uy tín của cả vùng nguyên liệu. Bà nhấn mạnh, Hợp tác xã không chỉ dừng lại ở việc bán hạt cà phê mà còn hướng đến việc cung cấp chất lượng sản phẩm và kể câu chuyện về vùng đất Khe Sanh.

Hiện Quảng Trị có khoảng 20 doanh nghiệp, 15 hợp tác xã và 12 cơ sở sản xuất tham gia thu mua, chế biến cà phê; cùng 83 đại lý và tư thương thu gom. Hệ thống 14 nhà máy chế biến ướt với tổng công suất gần 100.000 tấn quả tươi mỗi năm đang tạo nền tảng quan trọng cho việc nâng cao chất lượng chế biến. Quan trọng hơn, người nông dân đã trở thành mắt xích then chốt trong chuỗi giá trị cà phê đặc sản, nơi chất lượng được quyết định ngay từ vườn cây.

Danh tiếng được viết bằng chất lượng

Trên các sân khấu tôn vinh cà phê đặc sản trong nước và quốc tế, cái tên Arabica Khe Sanh ngày càng được xướng lên ở những vị trí cao. Từ một vùng nguyên liệu từng khá lặng lẽ trên bản đồ cà phê Việt Nam, những năm gần đây Khe Sanh đã trở thành địa danh quen thuộc với cộng đồng rang xay, chuyên gia thử nếm và doanh nghiệp cà phê đặc sản toàn cầu.

Ông Trần Thái Thiên cho rằng, bước ngoặt của vùng cà phê này bắt đầu từ Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam năm 2021. Trước đó, Khe Sanh chủ yếu được biết đến như một vùng nguyên liệu. Nhưng sau cuộc thi, khi các mẫu cà phê đạt điểm số cao được giới chuyên môn ghi nhận, tên Khe Sanh nhanh chóng xuất hiện trên các diễn đàn cà phê đặc sản và trong danh mục tìm kiếm của nhiều nhà thu mua quốc tế.

Từ dấu mốc ấy, Arabica Khe Sanh liên tục khẳng định vị thế bằng chất lượng ổn định. Chỉ trong 5 năm, cà phê Khe Sanh giành giải Nhất và Nhì Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam 2021; đoạt Giải Bạc AVPA tại Pháp năm 2022; giữ danh hiệu quán quân ba năm liên tiếp tại Cuộc thi Cà phê đặc sản Việt Nam (2023 – 2025); đồng thời có sản phẩm lọt Top 5 cà phê đặc sản thế giới, cùng cà phê Liberica của Madam Hương Coffee được vinh danh tại khu vực Đông Nam Á. Mỗi giải thưởng đạt được không chỉ ghi nhận một sản phẩm cụ thể, mà còn là sự ghi nhận nỗ lực của nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và ngành nông nghiệp địa phương trước những tiêu chuẩn khắt khe của thị trường.

Theo ông Thiên, đằng sau các danh hiệu là sự thay đổi đồng bộ trong toàn chuỗi sản xuất. Người trồng cà phê từng bước từ bỏ thói quen thu hái quả xanh, chuyển sang lựa hái quả chín; quy trình lên men, sơ chế, phơi sấy được kiểm soát chặt chẽ; truy xuất nguồn gốc trở thành yêu cầu bắt buộc. Mỗi công đoạn đều được chuẩn hóa nhằm giữ trọn hương thơm, vị chua thanh và hậu vị ngọt đặc trưng của Arabica Khe Sanh.

Uy tín từ chất lượng cũng mở ra các thị trường có giá trị gia tăng cao. Cuối năm 2021, Công ty TL Group LLC (Hoa Kỳ) ký hợp đồng độc quyền phân phối Arabica Khe Sanh do Pun Coffee cung cấp, đánh dấu lần đầu tiên cà phê đặc sản Khe Sanh hiện diện tại thị trường Mỹ dưới chính tên gọi của mình. Cùng với đó, nhiều doanh nghiệp tại Quảng Trị từng bước đưa cà phê nhân xuất khẩu sang châu Âu, Nhật Bản và các thị trường khó tính khác, xây dựng niềm tin bằng chất lượng ổn định thay vì lợi thế về sản lượng.

Theo bà Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Quảng Trị, những kết quả này phản ánh quá trình chuyển đổi căn bản của ngành cà phê địa phương: từ cạnh tranh bằng sản lượng sang cạnh tranh bằng chất lượng, bản sắc và giá trị gia tăng. Vì vậy, giá trị hạt cà phê không chỉ nằm ở cảm quan mà còn ở câu chuyện nguồn gốc và dấu ấn riêng của vùng đất Khe Sanh.

“Tấm hộ chiếu” đưa Arabica Khe Sanh ra thế giới

Những giải thưởng trong nước và quốc tế đã đưa Arabica Khe Sanh đến gần hơn với cộng đồng cà phê đặc sản toàn cầu. Tuy nhiên, trong thương mại hiện đại, một thương hiệu muốn đứng vững không thể chỉ dựa vào chất lượng.

Bà Thái Thị Nga, Chủ tịch UBND xã Khe Sanh cho rằng, khi chất lượng đã trở thành uy tín, bài toán tiếp theo là bảo vệ và nâng cao giá trị thương hiệu. Vì vậy, chỉ dẫn địa lý vừa được cấp cho cà phê Khe Sanh chính là “tấm hộ chiếu” xác nhận nguồn gốc, danh tính và giá trị khác biệt của thương hiệu trong quá trình hội nhập. Không chỉ bảo hộ tên gọi, chỉ dẫn địa lý còn là cam kết về xuất xứ, chất lượng và đặc trưng hình thành từ vùng đất đỏ bazan dưới chân Trường Sơn.

Ông Nguyễn Đức Tân, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh Quảng Trị nhấn mạnh, chất lượng mới chỉ là điều kiện cần, còn lợi thế bền vững phải đến từ khả năng chứng minh nguồn gốc, bản sắc và hệ giá trị riêng. Theo ông, chỉ dẫn địa lý không chỉ bảo vệ thương hiệu mà còn gia tăng giá trị thương mại và năng lực cạnh tranh dài hạn.

Trên nền tảng đó, Quảng Trị đang thúc đẩy liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp để hình thành chuỗi giá trị khép kín từ sản xuất đến tiêu thụ. Các doanh nghiệp như Đại Lộc, Thương Phú, Minh Tiến duy trì thu mua, chế biến và xuất khẩu cà phê sang châu Âu, tạo đầu ra ổn định cho vùng nguyên liệu. Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh mở rộng liên kết với hàng trăm hộ dân, trong đó có đồng bào Bru – Vân Kiều, nhằm thống nhất quy trình canh tác và sơ chế theo hướng chuẩn hóa chất lượng.

Theo bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh, việc chuyển sang thu hái quả chín, kiểm soát chặt quy trình sơ chế và chế biến đã giúp nâng cao giá trị từng lô cà phê, đồng thời tăng thu nhập và tạo động lực gìn giữ vùng nguyên liệu đặc sản. Nhiều sản phẩm cà phê Khe Sanh đã đạt chuẩn OCOP 4 – 5 sao, khẳng định vị thế trên thị trường trong nước và mở rộng cơ hội xuất khẩu. Thực tế cho thấy, cùng với quá trình liên kết sản xuất, giá cà phê Khe Sanh đã tăng khoảng 20% so với năm 2022, thu nhập của hộ dân tăng từ 15 – 20%, phản ánh rõ giá trị gia tăng đang quay trở lại với người trực tiếp sản xuất.

Tuy nhiên, hành trình phát triển vẫn đối diện nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, diện tích cà phê già cỗi, sản xuất manh mún và yêu cầu ngày càng khắt khe về truy xuất nguồn gốc, phát thải carbon. Những yếu tố này buộc ngành cà phê phải chuyển đổi mạnh mẽ theo hướng minh bạch và bền vững. Theo bà Nguyễn Hồng Phương, đây là giai đoạn cần chuẩn hóa vùng nguyên liệu, tăng cường truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ và tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị.

Một thế kỷ trước, Eugène Poilane mang chín hạt Arabica đầu tiên gieo xuống đất đỏ bazan Khe Sanh, mở đầu hành trình của vùng cà phê nay đã hiện diện trên bản đồ cà phê đặc sản thế giới. Một trăm năm sau, từ những triền đồi phủ xanh, hạt cà phê vẫn mang theo hương vị đất đỏ bazan, ký ức chiến tranh và khát vọng vươn ra thế giới.

Hành trình ấy khẳng định chân lý: chỉ khi được xây dựng từ chất lượng, bản sắc và phát triển bền vững, một thương hiệu nông sản mới có thể đi xa. Từ Khe Sanh, câu chuyện ấy tiếp tục được viết, để hạt cà phê Việt Nam ngày càng ghi dấu trên bản đồ cà phê đặc sản toàn cầu.