Bài chòi - di sản văn hóa đặc sắc

Mới đây, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã giao Viện Âm nhạc chủ trì, phối hợp với các tỉnh, thành có di sản Bài chòi xây dựng hồ sơ quốc gia “Nghệ thuật Bài chòi dân gian miền Trung Việt Nam” đệ trình UNESCO, đề nghị tổ chức này ghi danh Bài chòi vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ quốc gia nghệ thuật Bài chòi miền Trung Việt Nam chính thức trình UNESCO trong tháng 12 năm nay.

Từ hình thái nghệ thuật dân gian

Tiến sĩ Nguyễn Bình Định, Viện trưởng Viện Âm nhạc (Học Viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) khẳng định: Trong số các loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian ở các nước thuộc khu vực Đông Á và Đông Nam Á, Bài chòi là một trong những hình thức nghệ thuật dân gian sinh động, bởi trong đó có sự kết hợp khéo léo cả thơ, nhạc, hát, diễn xuất, ứng tác... Từ hình thức đánh bài lá tiến tới hội chơi Bài chòi, Bài chòi chiếu; rồi từ chỗ trình diễn dưới đất đi lên hình thức trình diễn trên giàn và sau đó còn bước tiếp để phát triển thành hình thức sân khấu truyền thống, mang tính chuyên nghiệp đã cho thấy nghệ thuật Bài chòi có sức sống mạnh mẽ, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ nghệ thuật ngày càng cao của công chúng.

Đại diện Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch trao Bằng công nhận Di sản cho tỉnh Phú Yên. Ảnh: Xuân Triệu - TTXVN


Theo nhạc sĩ Trần Hồng thì, Giáo sư Hoàng Châu Ký, Giáo sư Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, các Nghệ sĩ nhân dân như Nguyễn Nho Túy, Nguyễn Lai, Ngô Thị Liễu là những người được sinh ra từ những năm đầu thế kỷ XX cho biết từ lúc các cụ còn bé đã theo cha mẹ ngồi trên chòi để vui chơi Hội Bài chòi ở các đình chợ, đình làng. Điều này cũng có nghĩa là Bài chòi đã có ít nhất cách đây hàng trăm năm. Năm 1902, khi hoàn thành tập sách La Rousse Misicale, học giả người Pháp G.L Bovier cho rằng Bài chòi được hình thành và phát triển sau những năm Nam tiến, tức là sau những năm 1470, tính đến nay là 544 năm. Bài chòi phát xuất từ các chòi giữ thú rừng, các trò chơi giải trí trên chòi, rồi bày ra Hội chơi Bài chòi.

Còn nhạc sĩ Trương Đình Quang nghiêng về giả thuyết cho rằng: Bài chòi bắt nguồn từ bài tổ tôm. Theo đó, các con bài trong bộ Bài chòi cũng có đủ từ 1 đến 9, có những tên gọi nhất, nhị, tam, tứ …và có thể xếp theo như các pho văn, vạn, sách của tổ tôm. Hiện tượng trên không đủ để chứng minh sự “dân gian hóa” tổ tôm, mà có thể chứng minh cho sự “nho hóa” Bài chòi. Xét về mặt nghệ thuật, nghệ thuật hô Bài chòi là nghệ thuật kéo dài sự hồi hộp của người chơi bài. Có lẽ vì vậy nên cổ nhân mới đặt cho các câu Hô này là câu Hô Thai. Về mặt âm nhạc, Hô Thai là một câu nhạc hoàn chỉnh, có giai điệu riêng, tiết tấu riêng, có trật tự âm thanh riêng. Không thể tìm thấy âm hưởng riêng ấy, phong cách đặc biệt ấy của câu Hô Thai trong bất cứ hình thức nghệ thuật cổ truyền nào khác ở Việt Nam. Từ điệu nhạc của câu Hô Thai, các nghệ nhân dân gian đã sáng tạo thành 6 điệu nhạc khác nhau gồm: Điệu Xuân nữ cổ, điệu Xuân nữ mới (được bổ sung nhiều âm luyến láy hơn, hát mềm mại và êm dịu hơn), điệu Cổ Bản, điệu Xàng Xê, điệu Hò Quảng và điệu vè Chàng Lía (điệu kể vè dân gian).

Xét về nghệ thuật biểu diễn, theo nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, người biểu diễn và cũng là người sáng tác (ứng tác) các câu Hô Thai trong Hội chơi Bài chòi được gọi là anh Hiệu. Anh Hiệu là người nghệ sĩ dân gian có vai trò lớn nhất tạo nên không khí nghệ thuật của Hội chơi Bài chòi. Khi biểu diễn, anh Hiệu vừa sáng tác lời ca vừa hát, vừa làm điệu bộ minh họa cho nội dung câu hát và vừa đánh phách. Tiếng phách nhịp nhàng, tiếng hát trầm bổng, điệu bộ khéo léo, ứng tác nhanh nhạy là những nhân tố tạo ta nghệ thuật của anh Hiệu.

Đến di sản văn hóa nhân loại

Theo nhạc sĩ Trần Hồng và nhạc sĩ Trương Đình Quang, các nhạc sĩ, các nhà nghiên cứu, các nghệ nhân đều gặp nhau ở chỗ: Bài chòi là sản phẩm văn hóa dân gian độc đáo của người dân các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, vào đến tận các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận, Đồng Nai. Điểm đặc sắc của trò chơi Bài chòi và ý nghĩa nhân văn của nó đã vượt ra khỏi hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian, là nơi trổ tài, biểu diễn, là nơi gặp gỡ của cộng đồng và trở thành sợi dây vô hình gắn kết tính cộng đồng, mang nét văn hóa truyền thống độc đáo của người Việt.

Cũng theo nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, để xây dựng hồ sơ nghệ thuật quốc gia về Bài chòi trình UNESCO, việc đầu tiên có vai trò hết sức quan trọng là công tác điền dã. Qua điền dã sẽ tìm hiểu được toàn bộ giá trị và đời sống của Bài chòi, xác định nghệ thuật Bài chòi tồn tại trong cộng đồng, được cộng đồng gìn giữ và bảo vệ như thế nào.

Cũng qua công tác điền dã mới có thể tập hợp được tất cả những tài liệu, văn bản, thư tịch, những tài liệu chép tay của nghệ nhân và truyền miệng của cộng đồng, qua đó tranh thủ được sự cộng tác của các nghệ nhân và của cộng đồng cho việc xây dựng bộ hồ sơ nghệ thuật Bài chòi quốc gia trình UNESCO thẩm định. Đặc biệt, qua điền dã, những người làm chương trình sẽ có cái nhìn thấu đáo hơn về đối tượng Bài chòi để có cách tiếp cận khoa học và đầy đủ trước khi bắt tay xây dựng bộ hồ sơ quốc gia nghệ thuật Bài chòi trình UNESCO.

Sản phẩm chính của bộ hồ sơ quốc gia nghệ thuật Bài chòi trình UNESCO trước hết là bộ hồ sơ đăng ký khoa học, thể hiện toàn bộ các yêu cầu của UNESCO gồm tất cả các yêu cầu về mặt lịch sử, nghệ thuật, văn hóa và sự cam kết của cộng đồng, sự đồng thuận của cộng đồng khi đề đạt nghệ thuật Bài chòi để UESCO công nhận đây là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hình thức nghệ thuật độc diễn này đã góp phần làm nên diện mạo văn hóa nghệ thuật đặc sắc của cư dân Việt ở vùng Trung Bộ. Sản phẩm văn hóa ấy xứng đáng có chỗ đứng trong kho tàng di sản văn hóa dân gian Việt Nam và là một trong những lý do để Bài chòi xứng đáng là đối tượng được đề cử để tổ chức UNESCO thẩm định và công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đoàn Hữu Trung

Đời sống văn hoá

Sáng tác

  • Bắt chuột đồng mùa nước nổi

    Bắt chuột đồng mùa nước nổi

    Đang còn ngáy ngủ, co ro trong chiếc mền dày, ông anh họ lay mạnh: "Dậy mau đi bắt chuột đồng". Như có lực thôi miên, tôi bật dậy tỉnh queo: "Sớm vậy huynh?". "Ờ, phải đi từ sáng sớm mới bắt được nhiều”. Sở dĩ ông anh tôi bảo thế vì sáng sớm, con nước lên cao, rắn, cúm núm, chuột đồng, cò... kéo nhau lên các gò cao trú ngụ. Đây là cơ hội ngàn vàng để đi săn.

  • Ký ức mùa đông

  • Mẹ, đàn con và bão lũ

  • Bà già nhà quê

Ẩm thực

Hợp tác nội dung
KÊNH THÔNG TIN CỦA CHÍNH PHỦ DO TTXVN PHÁT HÀNH Tổng biên tập: Ninh Hồng Nga | Giới thiệu - Liên hệ tòa soạn
Giấy phép xuất bản Số 16/GP-TTĐT cấp ngày 11/3/2009
Tòa soạn: Số 5 Lý Thường Kiệt, Hà Nội
Điện thoại: 04-38267042, 04-38252931(2339,2208)- Fax: 04-38253753
Email:baotintuc@vnanet.vn – toasoantintuc@gmail.com
© Bản quyền thuộc về Báo Tin tức - TTXVN
Cấm sao chép dưới mọi hình thức nếu không có sự chấp thuận bằng văn bản
Liên kết site: báo thể thao, ngoại hạng anh