Bí mật đằng sau mối quan hệ Mỹ-Cuba - Kỳ 2: Tìm kiếm kênh liên lạc

Vào tháng 4/1963, chính quyền Kennedy bắt đầu xem xét mọi khả năng để có thể giải quyết “vấn đề Cuba” và những ý nghĩ đó đã trở thành nỗi ám ảnh đối với vị tổng thống thứ 35 của nước Mỹ cho tới ngày định mệnh 22/11/1963. Chính vì vậy, ngoài những đề xuất về các âm mưu phá hoại bí mật, những chiến dịch gây sức ép ngoại giao và kế hoạch can thiệp quân sự mà tất cả đều đã biết, một số tài liệu tuyệt mật của Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ còn đề cập tới khả năng triển khai một thỏa thuận nào đó với chính phủ Cuba.

Trong báo cáo về “Vấn đề Cuba” được trình lên Tổng thống, Cố vấn An ninh Quốc gia McGeorge Bundy đã giải thích tính hợp lý của ý tưởng này như sau: “Luôn tồn tại khả năng Fidel Castro hoặc bất cứ quan chức cấp cao nào đó trong chính quyền Cuba nhận thấy những lợi thế của việc thay đổi một cách từ từ sự phụ thuộc của họ vào Mátxcơva. Chỉ tính riêng về vấn đề kinh tế, cả Mỹ và Cuba đều được lợi rất nhiều nếu hai bên thiết lập quan hệ và một cuộc cách mạng ngoại giao toàn diện như vậy có lẽ không phải là sự kiện đáng kinh ngạc nhất trong thế kỷ 20.

Những cuộc thương lượng về việc trả tự do cho 1.200 lính đánh thuê tham gia vào cuộc xâm lược tại bãi biển Giron (Cuba) trước đó đã trở thành kênh đối thoại đầu tiên giữa hai quốc gia láng giềng. Trong thời gian đó, James Donovan, một luật sư ở New York được chính phủ Mỹ chỉ định tham gia cuộc đàm phán trên, đã có một số cuộc tiếp xúc với Chủ tịch Fidel Castro và trở thành người đầu tiên chuyển tải thông điệp của Fidel Castro về ý định sẵn sàng giải quyết những bất đồng giữa hai nước. Những thông tin tình báo của CIA vào khoảng cuối tháng 6/1963 cũng cho thấy phía Cuba có quan tâm tới việc xích lại gần Mỹ.

William Attwood, Phó Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc dưới thời Tổng thống Kennedy, người đã tích cực tìm kiếm kênh liên lạc giữa Mỹ và Cuba.

Ngày 6/6/1963, một “Nhóm công tác đặc biệt” của Mỹ bắt đầu thảo luận về nội dung những cuộc nói chuyện giữa luật sư James Donovan và Fidel Castro, cũng như những thông tin tình báo về việc Cuba cũng mong muốn cải thiện quan hệ với Mỹ. Tại cuộc họp đó, các thành viên của “Nhóm công tác đặc biệt” đã phân tích nhiều phương án khác nhau để thiết lập một kênh liên lạc với nhà lãnh đạo Cách mạng Cuba và tất cả đều nhất trí cho rằng những nỗ lực này sẽ đem lại hiệu quả.

Tuy nhiên, chính nhà báo của kênh truyền hình ABC, Lisa Howard, người vừa tới Cuba vào tháng 4 năm đó với dự định phỏng vấn Fidel Castro, mới chính là nhân tố tạo ra được mối liên hệ giữa hai nước. Tháng 9/1963, Howard đã thông báo cho William Attwood, Phó Đại sứ Mỹ tại Liên hợp quốc, về việc Fidel Castro bày tỏ ý định sẵn sàng thiết lập một kênh liên lạc nào đó với chính quyền Mỹ và tìm kiếm khả năng trảo đổi về một thỏa hiệp tạm thời giữa hai bên. Ý kiến này cũng đã được Đại sứ Ghinê tại La Habana, Seydon Diallo tiết lộ cho Attwood trong một cuộc gặp giữa hai nhân vật này ở New York. Ngoài ra, Attwood cũng đã đọc được một bài báo của Howard đăng trên tờ War-Peace Report có tiêu đề “Những lời ám chỉ của Castro” (Castro´s Overture”, trong đó nữ nhà báo này cho biết trong cuộc phỏng vấn kéo dài 8 tiếng, nhà lãnh đạo Cuba còn đề cập một cách chi tiết hơn về mong muốn đàm phán với Mỹ về quan hệ song phương. Chính từ những thông tin trên mà Attwood và Howard bắt đầu triển khai kế hoạch thúc đẩy các cuộc tiếp xúc bí mật giữa Oasinhtơn và La Habana.

Ngày 12/9/1963, Attwood, đang vô cùng phấn khích về ý tưởng thiết lập một mối liên kết nào đó giữa chính quyền Mỹ và Cuba, đã ngay lập tức nói chuyện với Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Averell Harriman về đề tài này. Sau khi nghe thuộc cấp trình bày, Harriman đã yêu cầu Attwood phải viết một báo cáo chi tiết và chỉ 6 ngày sau tài liệu này đã nằm trên bàn của vị Thứ trưởng.

Theo báo cáo của Attwood, nếu kế hoạch đạt được những kết quả tích cực thì vấn đề Cuba có thể sẽ được loại khỏi chiến dịch tranh cử tổng thống Mỹ vào năm 1964. Attwood phân tích rằng, việc thực thi kế hoạch không đồng nghĩa với việc đưa ra một “thỏa thuận” ngay lập tức với Fidel Castro mà nếu xét từ góc nhìn chính trị thì có thể còn nguy hiểm hơn là không làm gì cả, nhưng đó sẽ là một cuộc điều tra kín đáo về khả năng vô hiệu hóa Cuba theo đúng với những lợi ích của Mỹ.

Attwood cũng tiết lộ rằng, thông qua các cuộc nói chuyện trong giới ngoại giao, ông ta nhận thấy có lý do để tin rằng mặc dù cuộc bao vây thương mại có thể gây thiệt hại một mức độ nào đó nhưng chưa đủ gây nguy hiểm tới vị thế của Cuba, tuy nhiên nước này vẫn mong muốn có được một sự tiếp xúc chính thức với Mỹ để thảo luận về quan hệ song phương, thậm chí họ sẵn sàng thảo luận về khả năng bình thường hóa quan hệ. Attwood kết luận, tất cả những thông tin trên có thể không đúng nhưng cũng chẳng mất gì nếu phía Mỹ tìm hiểu xem liệu có đúng là Fidel Castro muốn đối thoại hay không và liệu Cuba sẽ chấp nhận nhượng bộ đến đâu, đồng thời nhà ngoại giao này cũng đề xuất cấp trên cho phép mình được tiếp xúc trực tiếp với Trưởng phái đoàn Cuba tại Liên hợp quốc, Carlos Lechuga để thăm dò ý định của La Habana.

Hoài Nam (Theo Rebelion)

Đón đọc kỳ 3: Những cuộc tiếp xúc bí mật