-
Như vậy là, việc kinh doanh trong di tích nên làm và dứt khoát phải làm. Nhưng làm thế nào để việc kinh doanh đó không chỉ đơn thuần là tạo nguồn thu, mà nó còn là việc tạo một môi trường văn hóa, du lịch lành mạnh, bởi du khách đến các di tích chắc chắn sẽ có nhu cầu hưởng các dịch vụ khác ngoài việc tham quan…
|
Hầu hết các di tích không có sản phẩm đặc trưng, mà bán đủ thứ hàng hóa... |
Theo ông Nguyễn Thế Hùng Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH, TT & DL), việc phát huy giá trị di tích có nội hàm rất rộng, bao gồm tuyên truyền giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ của di tích; góp phần vào giáo dục truyền thống yêu đất nước, yêu quê hương; góp phần nâng cao ý thức dân tộc, tinh thần đoàn kết. Phát huy giá trị cũng bao hàm tổ chức tốt việc tham quan di tích, tổ chức các dịch vụ phục vụ khách tham quan để có nguồn thu. Nguồn thu này góp phần vào nâng cao đời sống của nhân dân địa phương, mang lại nguồn kinh phí để bảo vệ, tu bổ di tích. Và từ đó tiếp tục phát huy giá trị của di tích, thu hút khách đến tham quan ngày càng nhiều hơn.
Từ đó cho thấy, việc tổ chức các dịch vụ, kinh doanh di tích là cần thiết để đáp ứng nhu cầu du khách, để tạo nguồn kinh phí, để duy trì hoạt động cũng như duy tu, bảo dưỡng di tích… và quan trọng hơn là tạo sức sống cho di tích, để di tích trở thành một thực thể sống động với đời sống riêng của nó, để di tích mới có sức thu hút du khách, phát huy được giá trị và cả… phát triển. Song, tất cả các dịch vụ, hoạt động đều phải nhằm phát huy giá trị của di tích. Chính vì vậy việc cần phải bàn là mở dịch vụ gì, mở ở đâu, tổ chức và hoạt động như thế nào.
Về vấn đề này, TS. Trần Hữu Sơn, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lào Cai cho rằng, di tích phải đặt mục tiêu trường tồn là chính, song nó là siêu lợi nhuận. Nếu di tích bỏ không thì người đứng đầu phải có trách nhiệm, có thể người đó không năng động hay kém năng lực… Nhưng cũng không thể vì đồng tiền mà cho đấu thầu, bởi đấu thầu thành doanh nghiệp họ sẽ làm khác, rất dễ ảnh hưởng hay phương hại di tích. Vậy quản lý như thế nào cho hợp lý? Theo TS. Trần Hữu Sơn, việc đầu tiên cần làm là phải lập ban quản lý nhà nước về vĩ mô. Đơn vị ấy phải là đơn vị sự nghiệp có thu để đảm bảo cho bộ máy ấy vận hành, tiền thu về phải đóng góp cho ngân sách Nhà nước hoặc dành để trùng tu, tôn tạo di tích. Lấy ví dụ như ở đền Bảo Hà (huyện Bảo Yên - Lào Cai), trong khi cả huyện Bảo Yên chỉ thu được 22 tỷ/năm, riêng đền Bảo Hà đã thu được 10 - 12 tỷ/năm. Hoặc như trước kia, khi chưa có ban quản lý, mỗi năm đền Thượng (Lào Cai) chỉ thu được vài chục triệu. Nhưng khi có ban quản lý, nguồn thu lên tới 7, 8 tỷ đồng.
Là một người có điều kiện đi nhiều, tìm hiểu nhiều mô hình hoạt động kinh doanh trong di tích, PGS.TS Nguyễn Văn Huy, nhà nghiên cứu văn hóa - Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản các nhà khoa học Việt Nam cho rằng, chúng ta nên học theo mô hình của những nước phát triển. Ví dụ: Ở những kiốt bán sách, quầy lưu niệm trong bảo tàng ở các nước trên thế giới, người ta chỉ bán sách, các ấn phẩm, vật phẩm lưu niệm chuyên về lĩnh vực liên quan đến bảo tàng, di tích đó. Chẳng hạn, khách đến kiốt của Bảo tàng Hồ Chí Minh, thì sẽ mua được tất cả các loại sách có về Chủ tịch Hồ Chí Minh, về thời kỳ lịch sử liên quan đến hoạt động của Bác, tất cả các sản phẩm đồ lưu niệm cũng phải liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hay khách đến du lịch tháp Chăm, thì sẽ tìm được tất cả những sách, đồ lưu niệm liên quan đến lịch sử và văn hóa Chămpa… Nhưng để làm được điều này, cần phải phát triển công nghiệp văn hóa một cách đích thực, cần có các dự án, phải có các nhà sản xuất làm ra những sản phẩm chuyên biệt như vậy. Chứ thực tế hiện nay ở nước ta, khách đến Bảo tàng Hồ Chí Minh thấy bán đủ thứ tạp nham, từ thổ cẩm đến khèn, sáo, đàn… Ngay cả Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (nay là Bảo tàng lịch sử quốc gia), nơi dễ dàng tạo ra các sản phẩm du lịch nhất cũng không có gì đặc biệt, trong khi ta hoàn toàn có thể dựa theo các hiện vật lịch sử có giá trị để làm các sản phẩm bán cho du khách. Trong khi đó, người láng giềng Trung Quốc họ đã làm rất tốt. Khách vào bảo tàng nghệ thuật, lịch sử của Trung Quốc sẽ thấy họ phục chế vô vàn các sản phẩm từ hiện vật đồ đồng ở mức hoàn hảo và bán giá rất cao, có cái hàng trăm đô la, có cái lên tới cả nghìn đô la Mỹ. Ở Nhật Bản, Xinhgapo cũng vậy… các di tích, bảo tàng họ đều tổ chức kinh doanh rất tốt, rất chuyên nghiệp. Ông Huy cho biết, ông đã đi đến nhiều di tích trên thế giới, và ở những di tích đó, đồ lưu niệm liên quan đến di tích rất đa dạng, ai cũng muốn mua một vài thứ về làm kỷ niệm. Khi ông đến Italia từ khoảng tháng 5, tháng 6, đã có thể mua được những cuốn lịch năm sau, trên lịch in đủ các hình ảnh gắn liền với nhiều hoạt động của tòa thánh Roma, hình ảnh đức Giáo hoàng, với các di tích của Italia như tháp nghiêng, phong cảnh, tượng đài ở Venice…
Việc khai thác khía cạnh kinh tế từ các yếu tố khác nhau, các giá trị của di tích mới là phương diện quan trọng của kinh tế du lịch. Nhiệm vụ của hoạt động kinh tế ở di tích là làm cho khách du lịch phải “móc hầu bao”, phải “lôi được đồng tiền cuối cùng” của du khách trước khi ra khỏi di tích đó một cách văn hóa và văn minh nhất, tức là làm thỏa mãn các nhu cầu nghỉ ngơi, thưởng ngoạn, mua sắm một cách chính đáng. Ở Việt Nam, hiện vẫn bỏ trống trận địa này - hoạt động tạo ra các sản phẩm lưu niệm có tính chuyên nghiệp cao cho du lịch, người ta vẫn chưa quan tâm và đầu tư đến lĩnh vực kinh tế của di tích một cách đúng đắn. Chúng ta mới chỉ dừng lại ở việc phê phán, nhưng lại thiếu sự đầu tư, thiếu biện pháp và chiến lược cho vấn đề này một cách lâu dài.
Phương Lan
Bài cuối: Để khai thác di tích một cách hiệu quả - Cần sự vào cuộc của cả xã hội